‚Sanatorium pod klepsydrą’ Brunona (okiem Wojtusia)

 

4cfc59458b655_o
podróżnik z bagażem wspomnień /  rys. Brunon Schulz

 

 – SANATORIUM POD KLEPSYDRĄ – 

Podobno było tak, że przemycony w  samochodzie jadącym na Zachód film Wojciecha Hasa „Sanatorium pod Klepsydrą” (1973) opuścił granice PRL nielegalnie i zdążył dojechać na festiwal w Cannes. Otrzymał tam nagrodę publiczności dla najlepszego filmu zagranicznego (wyróżnienie za najlepszą scenografię)…I tak z filmu, który w Polsce (Rzeczpospolitej Ludowej) był zakazany, stał się dla ludzi sztuki lubiących ‚malownicze’ kino – filmem kultowym. Wojciech Has – lubił ekranizować książki – podobno sam dużo czytał, a „Sanatorium pod klepsydrą jest próbą ekranizacji bardzo SURREALISTYCZNEGO opowiadania Brunona Schulza (klik w link), w którym główny bohater Józio powraca do świata dzieciństwa…Wojciech Has nadaje wyobraźni pisarza z Drohobycza kształt, który zaowocował oryginalnym dziełem…To podróż po świecie wyobraźni, która w filmowej wersji zapada w pamięć na długo długo du go!

bruno3
Józef (Brunon) przy łóżku umierjącego ojca – wspomnienie z Sanatorium / rys. B. Schulz

Film rozpoczyna się z resztą w pociągu zmierzającym do tytułowego Sanatorium. W miejscu tym ma znajdować się jego obłąkany (umierający?)* ojciec…Ale książka i idący jej tropem film, to w istocie pewna podróż w czasie, która prowadzi bohatera przez świat jego wyobraźni, niejednoznacznych (śnionych) sytuacji, w której ‚odległy’ – umarły / nieobecny tato, jest pretekstem do wędrówki Józefa i zanurzenia się w samego siebie w gąszczu historycznych, metafizycznych, dziecięcych i erotycznych marzeń. Same postacie w filmie, mimo, że charakterystyczne, to jednak wydają się nie w pełni realne. Ktoś wygląda, mówi zachowuje się jak Doktor, ale czy rzeczywiście nim jest? Pomysłowy sposób prowadzenia kamery dodatkowo pogłębia te niejednoznaczności…’stan pomiędzy’  z resztą, to główna cecha tekstów Brunona, dzieją się one pomiędzy RZECZYWISTOŚCIĄ dosłowną, a tą ze świata WYOBRAŹNI. Niby NAPRAWDĘ, ale nie do końca…Wiele zdarzeń wydaje się ‚tym’, a l e za chwilę okazuje się, że jest ‚czymś/kimś innym’, wspomnieniem – snem, a może jawą? Nigdy nie wiadomo do końca…

* w filmie i opowiadaniu wytworzone jest wrażenie (być może Józef sam tak uważa), że Józef jedzie odwiedzić ojca, spotkać się z nim…

fo_film_sanatorium_pod_klepsydra_02__w800__h600
Osobliwe Sanatorium…Józef szuka doktora Gotarda ‚opiekującego’ się jego ojcem. (scenografia: Jerzy Skarżyński)

 

Poezja Brunona – Film Wojciecha

Dla Wojciecha Hasa – postać i twórczość Brunona Schulza od początku były próbą przeniesienia poezji na ekran, przekazania w jednym obrazie (filmowym) tajemnicy ludzkiej tożsamości i pamięci za pomocą KINA wyobraźni…Bohater opowiadania – Józef – odkopuje wspomnienie Ojca-marzyciela (któremu w filmie towarzyszą  ptaki)…by zakorzenić samego siebie w kulturze i historii.

pan doktor
– Doktor w Sanatorium, na tle ŁÓŻKA z ojcem –

Józef jest odbiciem niepokojów Brunona (pisarza), jego żydowskiego pochodzenia**, wymieszanego z wyobraźnią kreującą własne ja (twórcą). Podróż jest powrotem, stanem ulotnym, w którym mieszają się wspomnienia z dzieciństwa, dorastania – są to SNY przelane na ekran…Ale film jest zjadliwy, a dla ludzi lubiących takie niejednoznaczne kino – Przepyszny…Co tu dużo mówić: podany jest w najlepszej postaci: scenografii – muzyki – reżyserii oddającej oryginalność Brunona S. i poetyckość jego prozy.

**Brunon Schulz był Żydem. Poszukiwanie własnej tożsamości może być uznane za jeden z najważniejszych wątków podroży Józefa.

fo_film_sanatorium_pod_klepsydra_03__w800__h600
Zamyślony Józio  a w tle jego tato (Jakub)  – odkopany obraz z pamięci

 coś więcej o  Brunonie Schulzu ( 1892 -1942):

był to pewien dziwny jegomość, co w odległym, zapyziałym Drohobyczu (dziś gdzieś na Ukrainie) uczył w szkole rysunku i jest autorem jeszcze jednego ważnego opowiadania: Sklepy Cynamonowe. W latach 20-ych nieśmiało pisał, aż tu nagle wyrósł na pisarza oryginalnego, o wyjątkowym stylu (z pogranicza jawy i snu, POEZJI pisanej prozą). Zginął w nie do końca jasnych okolicznościach  w 1942 r. – zastrzelony przez hitlerowca na ulicy swego miasteczka.


linki


Ciekawostki i inne historie:

  • Ostatnio wydana została książka ‚Narzeczona Brunona Schulza’ – Agaty Tuszyńskiej
  • Brunon Schulz podobnie jak Witkacy był plastykiem i pisał i zdobył uznanie w obydwu tych dziedzinach sztuki…Obydwaj uchodzą za jednych z największych oryginałów czasów międzywojennych, i najbardziej płodnych
  • Film rzeczywiście był przemycony w samochodzie na Zachód, ponieważ władze PRL nie zezwoliły ‚mu’ na wyjazd za granicę…(w tamtych czasach nie tylko obywatelom było trudno o paszport)
  • W filmie wystąpiło kilku ważnych polskich aktorów: Jan Nowicki (Józio), Gustaw Holoubek (Doktor Gotard), Tadeusz Kondrat (Jakub, ojciec Józia) a za scenografię, wyróżniającą ten film odpowiadał Jerzy Skarżyński 
  • W Polsce Ludowej powstał fajny plakat do tego filmu,  rzućcie okiem:

552-starowieyski_sanatorium

Reklamy

ROTHKO! ROTHKO!…wpaść – na śliwki – W INNY WYMIAR

szczecin,15 luty 2015

„Nie jestem godzien ściano

Featured image
– MARK ROTHKO – ” żółte czerwone”

abyś mię ciągle syciła zdumieniem

to samo – TY – widelcze

to samo –  WY –  kurze

jakże jednak tu nie ulec

twej piramidzie mojego odosobnienia?

a twym – brzękom nazwy –

która nadziewa moje ciasto ucha

a waszym szarym, z was samych drogom,

w które i mnie zabiera cie? (…)”

———————————————- 

(fragm. „O mojej pustelni z nawoływaniem”)

Miron Białoszewski 


SZTUKA PRZEZ DUŻE  Szu 

 Zdarza się, że z pomocą ziemskich przedmiotów, człowiek przenosi się do innego wymiaru…opowiadał już o tym Stanisław Lem w Dziennikach Gwiazdowych, a odosobnieni poeci w wierszach (symboliści, mistycy, dekadenci). Podobne sztuczki pokazała też Trinity…w pierwszej części ”Matrixa” (teleport z pomocą telefonu).

Mark Rothko – amerykański malarz abstrakcyjny –  tworzył w XX wieku (po II WŚ) – osiągnął podobny efekt z pomocą farb: z reguły dwóch na każdym płótnie… jak tu:

Featured image

Pomyślicie:

dziwak jakiś”, alboTO ŁATWE!  Helmut! – dawaj mi tu farbę” – gdy się spojrzy na płótna M. Rothko takie uwagi  są jak najbardziej na miejscu…bo z początku nie na każdym musi robić wrażenie „sztuka przez duże SZu”.

Co przedstawiają obrazy? 

„Prostokąty” o dużym wymiarze, trochę jakby abstrakcyjne pejzaże, złożone z dwóch-trzech barw. Prostokąty przypominają drzwi-okno I w zetknięciu z nimi odbiorca zostaje przytłoczony przez wielkie kolorystyczne przestrzenie barw.

Dochodzimy tu do pierwszej cechy jego płócien: WIZJA i niewinność. Jest to sztuka trochę jak książki fantastyczne…zabiera (mnie zabrała) w podróż do świata dzieciństwa i ‚czegoś’ utraconego

 *drzwi-portal rozumiane metaforycznie – tak jak stara szafa w ‚Opowieściach z Narnii’ przenosiła do świata baśni 

GDZIE poszet  MARK R. ?

Dwa lata temu Mark Rothko zawitał do Polski. Nie ciałem!  W warszawskim muzeum odbywała się wystawa jego płócien. Nie BYŁO ich bardzo wiele, ale wystarczyło, by się człowiek poczuł jak w „statku kosmicznym”. Bo te obrazy po dłuższym obcowaniu, wciągają cię do swego wymiaru (świata wyobraźni). Przeważały płótna o ciemnej – czarno-fiolotowej – kombinacji… Więc kolorystyka – tych akurat obrazów – nocy, nocy i światła…Bo to zazwyczaj dwa kontrastujące kolory składają się na jedno płótno…A więc kontrast, kontrapunkt. Konflikt i napięcie – z kŧórego wyłania się przestrzeń, „do której i mnie zabieracie” .to przestrzeń osobista odbiorcy*, twórca jest tu tylko pośrednikiem.

Featured image
moja babcia już była – a twoja?

*patrzącego-wchodzącego w obraz

Tak więc wchodziło się (podczas wystawy)  w jeden wymiar-obraz ….by za chwilę przeskoczyć w zupełnie inny. Zabawa trochę jak na różnych ślizgawkach w lunaparku…tylko, że w galerii rzecz jasna ZNACZNIE ciszej, ale nie wszystkie płótna były ciemne, pamiętam też : czerwono – pomarańczowe… Więc staję na przeciw tych wielkich PROSTOKĄTÓW, podróżuję. A potem czytam w jednej z gablot. że w latach 70′ malarz popełnił samobójstwo..ale zanim ‚to’, zanim ‚tam’, to zdążył się wcześniej spotkać ze swoim artystycznym PRZECIWNIKIEM: Andy Warholem.Featured image Chociaż byli obaj twórcami z dwóch przeciwległych biegunów,  to jednak POP-art który odnosił się do sztuki kreowanej przez kulturę masową widzialną, marketingową ‚nowoczesną’  (powtarzające się twarze Marylin Monroe: patrz obok) był ważnym zjawiskiem w sztuce.  Zupełnie nie łączył się on z elitarną-ascetyczną twórczością RothkoAndy Warholartysta będący częścią pop-kultury i ją współtworzący – a na przeciw radykalny abstrakcjonista (i jednak tradycjonalista). O czym rozmawiali? Jak się później okazało, obaj wcale nie mieli tak odległych przemyśleń, co do sztuki – ale ich twórcza kariera poszła (jak to często bywa) w zupełnie innym kierunku. TAKIE spotkania zawsze rozbudzały wyobraźnię..

…ale po rozmowie Mark wyszedł i nikomu nie powiedział dokąd…  

Featured image

Mark! dzie ty się podziewasz?

rOTHKO TRADYrewoluCJONALISTA 

Skoro twórczość M. Rothko przenosi w inny wymiar, to musi w sposób (nie)jednoznaczny dotykać także tematu: śmierci, przemijania, odrodzenia – SYMBOLI.  a więc jest ROTHko SYMBOLISTĄ, malarzem, którego twórczość biegnie jednym korytem znaczeń, a za chwilę otwiera nowe skojarzenia… można zaryzykować stwierdzenie, że odnosi się do ŚWIATA wewnętrznego (DUSZY…Duchów, duchowy), ma TEN świat wewnętrzny [niewidzialny] PRZYWRÓCIĆ do życia…Stąd pewna magiczna kolorystyka, baśniowa, dzię cię ca gra z odbiorcą jego płócien…gra z dwoma (trzema) kolorami. BARWY płócien Rothko są nienaturalne, prześwietlone (trochę jak u El Greco) zmysłowe.

Featured imageStąd tak częste łączenie tego malarza ze sztuką Modernizmu – kolorystami (gdy malarstwo było jeszcze piękne) i  ciągłością-kontynuacją tradycji malarskich jako SZTUKI wyobraźni, kreowania światów. Rothko staje się lustrem naszych czasów…REKONSTRUKTOREM rzeczywistości minionej…. utraconej. Prowadzi to nie tylko w świat odległych mistrzów malarstwa (do których ten artysta się odwołuje), ale także świat dziecięctwa, które składają się na poszczególne płótna-wizje.

Na koniec

Mark Rothko to: wizja, konflikt (dysonans: zderzenie dwóch barw, z której wyłania się jakiś inny wymiar), to powrót do świata dzieciństwa, łączenie z tradycją malarstwa dawnych Mistrzów (kolorystów weneckich, romantyków – „Mnich”), burzenie jej i nadawanie NOWYCH znaczeń. To malarstwo metafizyczne, magiczne – SYMBOLICZNE (mityczna rzeczywistość marzeń, wspomnień), rekonstrukcja utraconych światów…, obrazy ABSTRAKCYJNE w formie, swą kolorystyką nawiązują do ROMANTYZMu.

Featured image

Rothko i romantyzm (czy tylko kolorystyka?)

– Epoka ROMANTYZMU wydała na świat wielu dziwaków, ludzi o odmiennej wrażliwości. charakteryzował  ją bunt-niepokój „okres Burzy i naporu” (w historii czas ZMIAN, liczne POWSTANIA, upadek ładu), JEJ dziećmi byli:  poeci, złodzieje, awanturnicy, ludzie psychicznie chorzy (portrety ich pojawiają się w sztuce wielu twórców), odczuwający inaczej, odmieńcy, wyrzutki społeczne, wygnańcy – podróżujący po egzotycznych krajach (Mickiewicz – Azja, Domejko – Peru), ludzie poddani izolacji (więźniowie, chorzy) i nierozumiani przez im współczesnych – epoka ta trochę pasuje do niepokornej RADYKALNEJ sztuki Rothko, za którą dużo się płaci*, ale „za plecami” z niej naśmiewa…(maznę takich pięć w 1h)

…ale do tego trzeba trochę wysiłku. Bo wybranie się do galerii może być czymś niepozornym. Ale właśnie w bezpośrednim kontakcie, sztuka ta zaczyna działać na wyobraźnię.

Featured image
 Caspar David  Friedrich „Mnich”  (1808-10)

Paleta barw, które składają się na DUŻĄ część obrazów Rothko pozwala go określać mianem DANDYSA. Ale co kryje się pod barwą? JAKA natura malarza. Jeden z historyków sztuki wpadł na trop – PRZYRÓWNAŁ jego SZTUKĘ do METAFIZYCZNYCH pejzaży ROMANTYCZNYCH (początek XIXw.) …a może  baśniowych impresjonistów końca XIX w.  ( na nowo odkrywających siłę koloru i jego świeżość)

Featured image
„Odpoczynek” \ John Singer Sargent – ” po dobrym (tanim) winie

więcej o tym na: http://www.theartstory.org/comparison-rothko-mark_1.htm

*jeden z obrazów Rothko wyceniono na 75 mln $. (różowo-biało-żółty)

dosyć osobista definicja Romantyzmu: okresu historycznego i artystycznego. autor: Krasnal


przydatne LINKi – ROTHKO:

o wystawie w MN: http://www.polskieradio.pl/9/396/Artykul/863499,Mark-Rothko-artysta-ktory-nie-mowi-do-tlumow

Rothko – Warszawa MN 2013: http://www.furgaleria.pl/blog/16/Mark+Rothko+%E2%80%93+profesjonalny+samouk.html

BIOGRAFIA rothko wiki:

http://pl.wikipedia.org/wiki/Mark_Rothko

Aldous Huxley – the doors of perception http://en.wikipedia.org/wiki/The_Doors_of_Perception


Filmy z  innego wymiaru:

  • Donnie Darko (film + muzyka) – film o podroży w czasie
  • K-Pax / Matrix cz I / Mad Max 2 (3)
  • Gwiezdne Wrota /Gwiezdne Wojny
  • Men in Black. I II III (film na podstawie komiksu)
  • Sanatorium pod klepsydrą – reż. Wojciech J. Has
  • Orlando – reż. Sally Potter
  • Krew Poety / Orfeusz –  reż. Jean Cocteau
  • Ogród, Blue – reż. Derek Jarman
  • Księgi Prospera – reż.  Peter Greenaway

O przechodzeniu do innego wymiaru wiedzą też kolejni  podejrzani:

Poeci:

  •  Szekspir (sonety, Hamlet, Sen nocy Letniej, Makbet) – duchy
  • J. W. Goethe – Faust II – czarownice, duchy
  •  Baudelaire, Rimbaud, Verlaine,  – symboliści francuscy
  • A. Mickiewicz (Dziady cz. II, cz.IV  cz. III Dziady Drezdeńskie)
  • Apokalipsa św. Jana ( Nowy Testament) – Jan na Patmos
  • J. Cocteau, Konstantin Kawafis.
  • Z. Herbert*, Skamandryci (Tuwim, Przyboś, Iwaszkiewicz, Słomiński, Wierzyński), Przyboś, Jasieński, Miron Białoszewski (patrz wiersz na wstępie)

Pisarze przykładowi:

  • Virginia Woolf  „Pani Dalloway”
  • Huxley („Nowy Wspaniały świat”)
  • Stephen Hawking „Krotka historia czasu”
  • Witkacy, Bruno Schulz  (też malarze, rysownicy)

fantastyka:

  • Ursula Le Guin cykl Ekumena
  • Sapkowski – Wiedźmin
  • Tolkien – „Władca pierścienia”
  •  Stanisław Lem „Niezwyciężony i inne opowiadania”; „Dzienniki Gwiazdowe”
  • Philip K. Dick „Ubik”
  • J.K. Rowling – „Harry Potter”
  • C.S. Lewis – „Opowieści z Narnii”
  • kroniki Spiderwick – 1 – 5 ( Holy Black i rys. Tony Diterllitzi)
  • Gombrowicz – „Kosmos”; Miłosz „Dolina Issy” (dzieciństwo)

muzyka / ZESpOŁY MUZYCZNE:

  • THE DOORS (the end, riders on the storm – Morisson Hotel)
  •  Armia: „Duch” (Tomasz Budzyński – też malarz)
  •  M. Grechuta ( „Szalona Lokomotywa”**, poeta)
  • David Bowie „Space Oddity”
  • Banda i Wanda – (muzyka do filmu „7 życzeń”* o  kocie i świecie  dzieciństwa)
  • Radiohead
  • Joy Division, NIN, The Cure
  • poezja w muzyce: Demarczyk. Pustki „Kalambury”, Wyspiański wyzwala”,
  • Cz. Niemen – „Bema pamięci rapsod” (Enigmatic)

*koty -egipskie odniesienia

**do poezji Witkacego

MUZYKA progresywna:

  • King Crimson, Black Sabbath („Paranoid”)
  • Exodus PL ( „Supernova”  – Komendarek)
  • death metal (Nihilozaur)
  • Pink Floyd ( Saucerful of secrets, The Wall itp.) , Rush (2112)

muzyka KLASYCZNA: 

  • Krzysztof Penderecki (Siedem Bram Jerozolimy)
  • Dodekafonia (Schoenberg, Webern, Berg) czytaj
  • Karol Szymanowski ( „Mity„, „Król Roger”)
  • III Symfonia – H. M. Górecki
  • Lutosławski – III Symf.
  • Strawiński (i Niżyński choreograf) – Święto wiosny

muzyka filmowa:

  • Michael Nyman ( Księgi Prospera, Wyliczanka)
  • Simon Fisher Turner ( Caravaggio, Last of England, Ogród)

SUBKULTURY młodzieżowe

  • punk rock,
  • grunge,
  • hip hop,
  • skinheads (w tym: neo-poganie)
  • gothic

GRY:

  •  salonówki: metal slug, Cadillac, NBA jam
  •  the coast of monkey Island
  •  heart of darkness
  • Sportowe: fifa 98-2003, NBA live
  • Driver

———————————— cd nastąpi